Fedek meselesi
Fedek meselesi nedir?
Cevap
Fedek meselesi, Resulullah'ın vefatından sonra Hz. Fatıma'nın babasından kendisine kalan haklar ve Fedek hurmalığı nedeniyle yaşadığı siyasi ve hukuki mücadeleyi ifade etmektedir12. Fedek, Hayber yakınlarında, Medine'den 140 km uzaklıkta bulunan, Hayber'den sonra Hicaz Yahudilerinin yeri sayılan bol verimli ve müreffeh bir köydü34. Peygamber Hayber'deki Yahudileri yendikten sonra bu bölgeye İslam askerlerini yerleştirmiş ve Fedek'in ileri gelenlerine elçi göndermiştir34. Köyün reisi Yuşa bin Nun savaşmayı değil teslimciliği seçmiş, bölge sakinleri mahsullerinin yarısını peygambere vermeye ve Müslümanlar aleyhine faaliyette bulunmamaya söz vererek Fedek'in yarısını Allah Resulü'ne bağışlamıştır34. Bu nedenle Fedek savaş yoluyla değil, savaşsız elde edilmiş bir bölgedir34. İslam hukukuna göre savaşla alınan topraklar bütün Müslümanları ilgilendirirken, savaş yoluyla elde edilmeyen topraklar devlet reisini ilgilendirir ve geliri peygamber ile yakınlarının yasal ve meşru ihtiyaçlarını sağlamak amacıyla kullanılabilmektedir34.
Fedek'in Hz. Fatıma'ya Verilmesi
- "Akrabaya, yoksula, yolda kalmışa hakkını ver" (İsrâ suresi, 26) ayeti nazil olunca, Hz. Peygamber, Hz. Fatıma'yı yanına çağırarak Fedek'i ona hediye etmiştir567.
- Bütün âlimler bu ayetin Hz. Fatıma ve evlatları hakkında nazil olduğu konusunda hemfikirdir5.
- Hz. Peygamber yaşadığı müddetçe Fedek Hz. Fatıma'nın elindeydi5.
- Hz. Fatıma burayı kiraya veriyor, kirasını üç taksitle alıyor; aldığı bu kiradan kendisine ve evlatlarına bir gece yetecek kadarını ayırıyor, bir bölümünü Haşimoğullarının fakirlerine dağıtıyor, geri kalanını ise diğer yoksullar arasında bölüştürüyordu5.
- Şii eserlerinden Peşaver Geceleri'nde ve rivayetlerde Cebrail'in gelerek Allah'ın Fedek'i Fatıma'ya vermesini emrettiği, Hz. Peygamber'in de bu emir üzerine Fedek'i kızına bağışladığı yer almaktadır68.
Hz. Ebu Bekir Dönemi ve Fedek'in El Konulması
- Hz. Ebu Bekir halife olduktan on gün sonra, adamlarını Fedek arazilerini Hz. Fatıma adına kontrol eden vekilin yanına göndermiş, vekili oradan uzaklaştırarak araziye el koymuştur910.
- Halifenin bu ısrarlı tavrının arkasında, kendisine biat edilmesini sağlamak için hazinede (Beytülmal) mali kaynağa ihtiyaç duyması ve Fedek'in önemli bir gelir kaynağı olması yatmaktadır9.
- Hz. Fatıma ilk olarak Fedek'in babası hayattayken kendisine bağışlandığını savunmuş ve İslam fıkhına göre asıl şahit istenmesi gerekenin farklı bir durumu iddia eden taraf olmasına rağmen şahitler getirmiştir2611.
- Hz. Fatıma şahit olarak Hz. Ali, Ümmü Eymen, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'i getirmiştir261112.
- Halife Ebu Bekir, Hz. Ali ve Ümmü Eymen'in şahitliklerini yeterli görmemiş, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in şahitliklerini ise "Onlar senin oğullarındır" diyerek reddetmiştir1112.
Miras Savunması ve Tartışmalar
- Bağış iddiası kabul edilmeyince Hz. Fatıma, Haşimoğullarının kadınlarını, hizmetçilerini ve akrabalarını yanına alarak Mescid-i Nebevi'ye gitmiş ve Fedek'in babasından kendisine kalan bir miras olduğunu Kur'an ayetleriyle delillendirerek sahabe kalabalığı önünde haykırmıştır21311.
- Hz. Fatıma, halifenin memurlarının Fedek'teki işçileri dışarı çıkardığını öğrenince halifenin yanına gitmiş, hakkına el konulduğunu söylemiştir11.
- Bazı rivayetlerde Ebu Bekir'in Hz. Fatıma'nın konuşmasından etkilenip ağladığı, birkaç gün sonra Fedek'in geri verilmesi gerektiğini yazan bir mektup verdiği, ancak içeri giren Hz. Ömer'in bu mektubu alarak içine tükürüp yırttığı aktarılmaktadır2.
- Hz. Ömer kendi hilafeti sırasında Fedek'i Hz. Ali ve Abbas'a bırakmıştır2.
- Emevi ve Abbasi halifeleri döneminde de Fedek'in Ehl-i Beyt'in hakkı olduğu bilinmiş, örneğin Harun Reşit bir dönem İmam Musa Kazım'a Fedek'i sınırlarıyla birlikte geri verebileceğini söylemiş, İmam Kazım ise Fedek'in sınırlarının Aden'den Semerkant'a, Afrika'dan Hazar Denizi ve Ermenistan'a kadar uzandığını belirtmiştir141516.
Sonuç
Fedek meselesi, Resulullah'ın vefatından sonra halifeliğin belirlenmesi ve Beytülmal kaynakları gibi siyasi ve ekonomik gerekçelerle Hz. Fatıma'nın elinden alınan Fedek hurmalığı üzerinden yürütülen, Ehl-i Beyt'in hak arayışını ve İslam ümmetindeki yönetim anlayışı tartışmalarını simgeleyen tarihi bir süreçtir11015.
Kaynaklar
-
1 Hz. Fatıma Kitap2. KısımKaynakta geçen ifade:
Hz. Fatıma aleyhisselamın babasının vefatından sonra verdiği mücadele, halifenin tayini ve Fedek konusuyla başlayan miras meselesiyle ilgilidir. Gelişmeler, Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemin vefatından 10 gün sonra başlayan Fedek hurmalığı meselesi olarak görülse de, mücadelenin asıl sebebi, İslam inancının getirdiği ölçülerin aşılması ve Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellemin bıraktığı sünnetin hiçe sayılmasına olan öfkedir.
-
2 İmam Ali Kitap2. Kısım · 5. Bölüm: Hicretten Resulullah'ın vefatı arasındaki dönemde Hz. AliKaynakta geçen ifade:
Enteresan olan, Ebu Bekir'in yazdığı belgeyi alarak yırtan Hz. Ömer, kendi hilafeti sırasında Fedek'i Ali aleyhisselam ve Abbas'a bırakmıştır.
-
3 Hz. Fatıma Kitap2. KısımKaynakta geçen ifade:
Fedek olayı; Hayber yakınlarında, Medine'den 140 km uzaklıkta bulunan, Hayber'den sonra Hicaz Yahudilerinin yeri sayılan, bol verimli ve müreffeh köye Fedek deniliyordu. Peygamber Hayber, el-Gurra ve Tima'daki Yahudileri yendikten sonra Medine'nin kuzeyindeki bu geniş araziye İslam askerlerini yerleştirdi ve Fedek'in ileri gelenlerine bir elçi gönderdi.
-
4 İmam Ali Kitap2. Kısım · 5. Bölüm: Hicretten Resulullah'ın vefatı arasındaki dönemde Hz. AliKaynakta geçen ifade:
Hayber yakınlarında, Medine'den 140 km uzaklıkta bulunan, Hayber'den sonra Hicaz Yahudilerinin yeri sayılan, bol verimli ve müreffeh köye Fedek deniliyordu. Peygamber, Hayber, el-Gurra ve Tima'daki Yahudileri yendikten sonra, Medine'nin kuzeyindeki bu geniş araziye İslam askerlerini yerleştirdi ve Fedek'in ileri gelenlerine bir elçi gönderdi.
-
5 Hz. Zeynep ve Hz. Masume Kitap10. Bölüm: Hz. Zeyneb'in Hakk'a Yürüyüşü ve Mübarek Kabri. HzKaynakta geçen ifade:
Aldığı bu kiradan kendisine ve evlatlarına bir gece yetecek kadarını ayırıyor, bir bölümünü Haşimoğullarının fakirlerine dağıtıyor, geri kalanını ise diğer yoksullar arasında bölüştürüyordu.
-
6 İmam Muhammed Bakır Kitap2. Kısım · 14. Bölüm. Ömer bin Abdülaziz dönemi ve sonrasında İmam Muhammed BakırKaynakta geçen ifade:
Şiilerin önemli eserlerinden Peşaver Geceleri'nde şu bilgiler yer almaktadır: Hz. Peygamber ﷺ Medine'ye dönünce Cebrail şu ayeti nazil etti: "Yakınlara, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver. Gereksiz yere de saçıp savurma." Peygamber-i Ekrem ﷺ, zevilkurbanın, yakınlarının kimler olduğunu ve haklarının ne olduğunu düşündüğü bir halde Cebrail yeniden nazil olarak, "Allah-u Teala buyuruyor ki, Fedek'i Fatıma'ya ver," diye emretti.
-
7 Anneler Günü Programı - 09 Mayıs 2015 Sohbet9 Mayıs 2015Kaynakta geçen ifade:
Akrabaya, yoksula, yolda kalmışa hakkını ver. Fedek arazisini Hz. Fatıma'ya iyi ediyor. Fedek'i Peygamberimiz Hz. Fatıma'ya verdi.
-
8 Hz. Zeynep ve Hz. Masume Kitap10. Bölüm: Hz. Zeyneb'in Hakk'a Yürüyüşü ve Mübarek Kabri. HzKaynakta geçen ifade:
Hz. Peygamber ﷺ de Hz. Fatıma'yı çağırarak, "Allah-u Teala Fedek'i sana vermemi emretti" diye buyurdular.
-
9 Hz. Fatıma Kitap2. KısımKaynakta geçen ifade:
Kaldı ki asıl şahit getirmesi gereken mülkün sahibi olan ve halen o mülkle tasarruf etmekte olan Hz. Fatıma değil, söz konusu mülkün Fatıma'ya ait olmadığını iddia eden Hz. Ebu Bekir'di. Halifenin adamlarını göndererek Hz. Fatıma'nın vekilini buradan çıkarması bunun ispatıdır. Halifenin kendisine biat edilmesini sağlamak için hazineden mali kaynağa ihtiyacı vardı.
-
10 Hz. Zeynep ve Hz. Masume Kitap10. Bölüm: Hz. Zeyneb'in Hakk'a Yürüyüşü ve Mübarek Kabri. HzKaynakta geçen ifade:
Halifenin Fedek'e el koyması: Hz. Ebubekir halife olunca, adamlarını Fedek arazilerini Hz. Fatıma adına kontrol eden vekilinin yanına gönderdi. Ebubekir halife seçildikten on gün sonra Fedek'e birilerini göndererek Hz. Fatıma aleyhisselamın orada bulunan yardımcılarını çıkardı. Hz. Ayşe diyor ki: Fatıma Ebu Bekir'e haber göndererek Resulullah sallallahu aleyhi ve sellemin mirasından payına düşenleri istedi.
-
11 İmam Muhammed Bakır Kitap2. Kısım · 14. Bölüm. Ömer bin Abdülaziz dönemi ve sonrasında İmam Muhammed BakırKaynakta geçen ifade:
Bunun üzerine Hz. Zehra, Beni Haşim kadınlarıyla birlikte hakkını onlardan geri alabilmek için halifenin yanına gitti ve aralarında şöyle bir konuşma geçti: Hz. Fatıma aleyhisselam, neden benim işçilerimi Fedek'ten çıkardın ve neden benim hakkıma el koydun?" Halife, "Ben babandan duyduğum üzere peygamberler kendilerinden miras bırakmazlar." Hz. Zehra aleyhisselam, babam hayattayken Fedek'i bana bağışlamıştı ve ben o hayattayken Fedek'in sahibiydim. Halife,…
-
12 İmam Hasan Kitap1. Kısım · Üçüncü bölüm: Yüce Allah'ın kitabının takdimiyle Hz. HasanKaynakta geçen ifade:
Hz. Fatıma da Peygamberimizin uygulamalarının aynısını yerine getirerek, oğullarını Fedek meselesinde şahit göstermiştir. Ancak bütün bu hakikatler ortada olmasına rağmen Fedek meselesinde oğullarını şahit olarak gösteren Hz. Fatıma'nın şahitleri halife tarafından kabul edilmemiştir. Halife, "Onlar senin oğullarındır" diyerek imamların şahitliklerini reddetmiştir.
-
13 İmam Ali Kitap2. Kısım · 5. Bölüm: Hicretten Resulullah'ın vefatı arasındaki dönemde Hz. AliKaynakta geçen ifade:
Bu sefer Hz. Fatıma aleyhisselam, ikinci bir adım atarak, Fedek'in Resulullah aleyhisselamdan kendisine kalan bir miras olduğu savunmasını yaptı. Haşimoğulları'nın kadınlarını, hizmetçilerini ve akrabalarını yanına alarak Mescid-i Nebevi'ye geldi. Bu konuşmasında Kur'an ayetlerini delil göstererek hakkı olan mirastan mahrum edildiğini sahabe kalabalığı önünde haykırdı.
-
14 İmam Musa Kazım Kitapİkinci bölüm. İmam Kazım'ın yüceliklerine dair işaretlerKaynakta geçen ifade:
Abbasi halifeleri de Emeviler gibi, Fedek'in aslında Hz. Fatıma'nın ve diğer Ehl-i Beyt soyunun malı olduğunu biliyorlardı. Onların imamlara bu konuda sorular sormaları da, Ehl-i Beyt soyunun hakkını yediklerinin farkında oldukları içindi. Ali bin Hesbat şöyle rivayet etmiştir: Ebu'l-Hasan Musa aleyhisselam, Halife el-Mehdi'nin yanına vardığında, onun insanlardan haksız yere alınan malları sahiplerine geri vermek suretiyle yargılama yapmakla meşgul olduğunu gördü.
-
15 İmam Musa Kazım Kitapİkinci bölüm. İmam Kazım'ın yüceliklerine dair işaretlerKaynakta geçen ifade:
Harun Reşid, İmam Kazım'la beraber olduğu bir sırada Fedek'i kendisine verebileceğini söyledi. İmam aleyhisselam, Fedek'i içinde yer aldığı bütün sınırlarıyla birlikte geri verirsen almayı kabul ederim buyurdu. Harun ısrar edip bunu yapacağına yemin edince İmam Fedek'in sınırlarını şöyle belirledi: Birinci sınır Aden'dir.
-
16 İmam Rıza Kitap1. Kısım · ÖnsözKaynakta geçen ifade:
Harun Reşid bir gün İmam Kazım'a, Fedek arazisinin sınırlarını belirle, orayı sana geri vereyim dedi. İmam Fedek'in sınırlarını Aden'den Semerkant'a, Afrika'dan Seyfulbahre ve Hazar Denizi ve Ermenistan'a uzanacak şekilde ifade etti. Harun Reşit, Hz. Peygamber'in kabrinin başında, Selam sana olsun ey Allah'ın Resulü, ey amcamın oğlu diye selam verince, İmam Musa Kazım, Selam üzerine olsun ey babacığım dedi.
Bu sayfa 10 Ekim 2026 tarihinde kaynaklardan derlendi.